„Moją wolnością była literatura” | Marek Jeziorski

„Moją wolnością była literatura”, mawiał Ismail Kadare. To celnie stwierdzenie autora Oblężenia oddające wartości, jakimi kierował się w swoim życiu i w swojej twórczości. Ismail Kadare został obdarzony wyjątkowym talentem literackim, niezwykłą wyobraźnią, wyczuleniem na mroczne pułapki otaczającego nas świata. Bardzo wcześnie odkrył, że pisanie jest jego żywiołem, treścią życia, strefą wolności, odskocznią od ponurej rzeczywistości komunistycznego kraju, w którym dorastał, debiutował i stworzył swoje najważniejsze – można zaryzykować takie stwierdzenie – książki.

Ale nie tylko. Twórczość literacka stała się dla niego jedynym dostępnym medium do wyrażania poglądów, przekazywanych, w warunkach rządzonej dyktatorską ręką Albanii, w sposób zawoalowany, między wierszami.  Ostra cenzura sprawiała, że pisarz był zmuszony do poszukiwania sposobów jej obejścia. Proza Kadarego nabrała cech alegorycznych, literackie metafory niosły w sobie odniesienia do posępnej rzeczywistości. Ismail Kadare wierzył, że jego pisarstwo służy nie tylko tworzeniu własnej przestrzeni wolności, lecz jest również w stanie zaoferować czytelnikom poczucie swobody, być może przelotne, przemijające po przeczytaniu ostatniego zdania powieści, ale mimo to głębokie, do którego zawsze można przecież wrócić, sięgając po książkę na półce.

Kadare Ismail
Kadare Ismail, Kronika w kamieniu, przekład: Marek Jeziorski, Wydawnictwo SEDNO, 2023

W taki właśnie sposób opisał swoją pisarską misję na pierwszych stronach bardzo osobistej powieści Kronika w kamieniu, wydanej w Polsce w 2023 roku. Narrator, mały chłopiec, alter ego pisarza, nasłuchując odgłosów nocnej burzy, przejmuje się losem kropli deszczu, pędzących po dachu i lądujących w ciemnym więzieniu, deszczowym zbiorniku rodzinnego domu. „W ten sposób kończyło się wolne, radosne życie kropli deszczu. Tam, w głuchej i ciemnej studni, będą później wspominać ze smutkiem niebiańskie przestrzenie, których nigdy już nie zobaczą, przedziwne miasta pod nimi i horyzonty pełne błyskawic. Tylko ja czasami, bawiąc się, podaruję im w lustrzanym odbiciu fragmencik nieba, maleńki jak dłoń, który igrać będzie nad wodnym wirem niczym przelotne wspomnienie niebios”. Deszczowy zbiornik opisany jako więzienie to odizolowany od świata komunistyczny kraj, krople deszczu – zamknięci w nim obywatele, odbicie nieba w trzymanym przez chłopca lusterku to literatura potrafiąca przynajmniej na chwilę rozbudzić wyobraźnię i przynieść ulgę.

Kronika w kamieniu i wiele innych dzieł Kadarego to przykłady, jak literatura wysoka potrafiła stawić czoło i wygrać z cenzorskimi ograniczeniami komunistycznego państwa, nie tracąc przy tym walorów artystycznych i nie uciekając od trudnych tematów nurtujących zwykłych obywateli w przełomowych chwilach ich życia. W innej wybitnej powieści, zatytułowanej Pałac Snów, pisarz opisuje wyobrażoną przez siebie instytucję autorytarnego państwa, kontrolującą sny wszystkich obywateli. Czytelnicy natychmiast rozpoznali w opisie znienawidzoną, ponurą Sigurimi, czyli służbę bezpieczeństwa komunistycznej Albanii. Perypetie wydawnicze tej powieści pokazują, że autor nie wahał się, ryzykując co najmniej własną wolnością, podjąć próby oszukania cenzury, co mu się początkowo udało. Książka znalazła się na półkach księgarskich, po czym szybko zniknęła.

Kadare Ismail, Oblężenie, przekład: Marek Jeziorski, Wydawnictwo SEDNO, 2026

Wolność, której Kadare poszukiwał, bez przerwy wymykała mu się z rąk, przez większą część życia była stale oddalającą się ułudą. Próbował ją odnajdywać, podobnie jak wspomniany mały chłopiec z Kroniki w kamieniu, w marzeniach i snach, zaskakujących skojarzeniach, w literackiej wyobraźni, przełamującej granice ludzkiej myśli. Pisarz wprowadzał elementy magii, kreował postaci i sytuacje z pogranicza lub wręcz spoza realnego świata. Realizm magiczny Kadarego jest oryginalny, mocno zakorzeniony w zagmatwanej historii kraju i rodzinnego miasta Gjirokastry, w jego zwyczajach, we wspomnieniach pisarza z dzieciństwa. Autor, rozbudzając wyobraźnię czytelników, nie krył jednocześnie swoich literackich, także mitologicznych, inspiracji. Baszty twierdzy w Gjirokastrze zamieniały się w wyobraźni czytającego Makbeta chłopca w wieże szkockich zamków. Przemieszczający się drogą obok miasta żołnierze kojarzyli się z lordem Byronem, wędrującym dawno temu po sąsiadującej z miastem krainie. Jeden z protagonistów powieści Oblężenie, która właśnie się ukazała na polskim rynku księgarskim, oślepiony turecki poeta z oblegającej albańską twierdzę osmańskiej armii, swoim kompanom przywodzi na myśl Homera. Stary garbaty tratwiarz, opisany w wydanej w Polsce w 2024 roku powieści Most o trzech przęsłach,  człowiek przeprawiający przez rzekę przerażonych ludzi, niepewnych, co ich czeka po drugiej stronie, przypomina Charona.

To tylko niektóre fragmenty z jego prozy świadczące o tym, że Ismail Kadare  nie szukał inspiracji wyłącznie lokalnej, był w swojej twórczości mocno osadzony w tradycji kultury europejskiej, tradycji antycznej, później także chrześcijańskiej. Nic w tym dziwnego. Urodził się przecież w krainie, gdzie – jak napisał w jednej ze swoich powieści – „od wieków sąsiadowaliśmy ze starą ziemią Greków”. Urodził się w krainie, którą przecinała przywoływana często w jego dziełach stara rzymska droga, Via Egnatia, łącząca Rzym z Konstantynopolem. To właśnie historia prastarej ziemi, po której stąpali i którą tworzyli przez wieki jego przodkowie, sprawiła, że Kadare tak dobrze rozumiał twórczą siłę mitu. W książkowym eseju pt. Nieporozumienie. Albania w obliczu samej siebie pisał: „…oprócz szarego jednostajnego oceanu historycznych faktów, objawia się od czasu do czasu potrzeba oślepiającej diamentowej gęstości mitu”.

Kadare Ismail, Kronika w kamieniu, przekład: Marek Jeziorski, Wydawnictwo SEDNO, 2024

Ismail Kadare czerpał także z innych źródeł. Ważnym punktem odniesienia był średniowieczny wstrząs, który dotknął Bałkany i Albanię w wyniku najazdu Imperium Osmańskiego. Jednak powieści i opowiadania, których akcja dzieje się w czasach panowania tureckiego, jedynie z pozoru są utworami historycznymi. Pisarz tak naprawdę snuje opowieść o czasach współczesnych. Imperium Osmańskie jest alegorią państwa autorytarnego, w sułtanie dostrzegamy cechy współczesnego dyktatora, sułtańskie jedynowładztwo to nic innego jak bezwzględna, dławiąca wolność dyktatura, których tak wiele doświadczyliśmy w XX wieku, system władzy, który nadal kusi niektórych polityków, nawet w państwach z – wydawałoby się – bogatymi tradycjami demokratycznymi.

Głębia kadareańskich metafor opiera się upływowi czasu. W sposób naturalny i jednocześnie wyrafinowany dociera do umysłu i emocji czytelnika z przekazem zaskakująco uniwersalnym i aktualnym. Przykładem jest opowiadanie Zwiastun nieszczęścia, tytułowe w wyborze opowiadań wydanym w Polsce w 2025 roku. Historia prostego osmańskiego przewodnika karawan, przewożącego do najdalszych krain imperium miliony czarnych szat, feredży, mających zakryć kobiety podbitych ludów, człowieka, który wcześniej nigdy nie widział w pełni odkrytej kobiecej twarzy, zaskakuje aktualnością przekazu. Dzieło w sposób wstrząsający opisuje relacje między opresyjnym państwem i gnębionymi kobietami, którym odmawia się pełnej wolności.

Pisarstwo Kadarego jest otwarte na „twórczą zdradę”, to znaczy na nowe, osobiste interpretacje, czasem być może odległe – kto wie – od oryginalnego zamysłu autora. W tym właśnie należy widzieć źródło literackiego sukcesu pisarza. Książki Ismaila Kadarego nadal są chętnie wydawane i czytane na całym świecie, a sam pisarz do końca swojego życia nie przestawał być doceniany, o czym świadczą liczne nagrody przyznawane mu w krajach pod bardzo różnymi szerokościami geograficznymi.

Proza Ismaila Kadarego ma niezwykłą siłę przyciągania. Sprawia to nie tylko piękny język i leksykalna inwencja. Kluczem do zrozumienia, skąd się bierze atrakcyjność jego pisarstwa, jest kreowany przez pisarza klimat tajemnicy, niedopowiedzenia, napięcia. Kadare wyznał, że jego największą twórczą obawą zawsze było to, że napisze kiedyś rzecz pozbawioną tajemniczości, otaczającej wszystko sekretnej mgły. W jednej ze swoich powieści wchodzących w skład Kwartetu Aleksandryjskiego Lawrence Durrell napisał: „…prawdziwą poezją naszej epoki i jej najbardziej płodnym poematem jest tajemnica, która zaczyna się i kończy niewiadomą”. Ismail Kadare był tego świadomy, zmysłami artysty doskonale wyczuwał uwodzicielską moc sekretu i w oryginalny sposób potrafił w literackim tekście zauroczyć nim czytelnika.

Pisarz mocno angażował się w dyskusje o losach swojego kraju. Podkreślał, że dla narodu, który doświadczył kilkusetletniego panowania osmańskiej Turcji i kilkudziesięciu lat komunistycznej dyktatury, jedyną opcją i jedynym naturalnym stanem jest bycie częścią demokratycznej Europy. Mówił o tym podczas mojej długiej z nim rozmowy w kwietniu 2014 roku. Prowadził spór z tymi, którzy starali się dostrzec pozytywne strony osmańskiej niewoli. Konsekwentnie wskazywał na europejskie i chrześcijańskie korzenie Albanii; już przed laty dał temu dobitny wyraz w przejmującym zakończeniu powieści Most o trzech przęsłach. Wierzył w zbiorową mądrość poszukujących wolności Albańczyków, którzy – jak stwierdził podczas jednej z konferencyjnych debat – „zdali sobie sprawę, że Albania nie może istnieć poza europejską wspólnotą, poza europejską cywilizacją”.

Ismail Kadare, zmarły w 2024 roku, pozostawił po sobie piękne książki, piękny język i europejskie przesłanie.

Marek Jeziorski – tłumacz języka albańskiego, dyplomata. Ostatnio opublikował „Hotel Dajti. Albania w czasie przeszłym” (2025). Współautor, wraz z Jerzym Wiśniewskim, „Słownika albańsko-polskiego, polsko-albańskiego” (1992 i 2010). Przetłumaczył powieści Ismaila Kadarego „Kronika w kamieniu” i „Most o trzech przęsłach”. Powyższy tekst został wygłoszony na spotkaniu poświęconym twórczości pisarza Ismaila Kadarego, zorganizowanym w Domu Literatury przez Ambasadę Albanii i Stowarzyszenie Pisarzy Polskich w Warszawie, 20 października 2026 roku.

Skip to content