Łukasz Gadzała: W książce „Klęska Zachodu”, wydanej w Polsce w ubiegłym roku, stawia Pan tezę, że Zachód nie tyle znalazł się w kryzysie, co w istocie poniósł klęskę. Jak to rozumieć?
Emmanuel Todd: Chodzi zasadniczo o dwie kwestie. Po pierwsze, Zachód poniósł klęskę, ponieważ Rosja wkrótce wygra wojnę na Ukrainie, a my nie możemy nic na to poradzić. Klęska ta ma dwa oblicza: przemysłowe, ponieważ w trakcie wojny stało się jasne, że Rosjanie są w stanie produkować więcej uzbrojenia niż Amerykanie, i gospodarcze, ponieważ zachodnie sankcje nie doprowadziły do załamania w Rosji, a rosyjska gospodarka okazała się na nie zaskakująco odporna. Na Zachodzie dominowało przekonanie, że mamy ogromną przewagę i że jesteśmy w stanie zdusić Rosję. Zamiast tego udało nam się zdusić Europę.
Cała rzecz rozbija się bowiem nie o to, czy wygrywa Rosja, czy wygrywają Chiny albo ktokolwiek inny, tylko o to, że przegrywa Zachód. Jeśli nawet weźmiemy wojnę na Ukrainie w nawias, to zasadniczym problemem Zachodu – a przede wszystkim Stanów Zjednoczonych – jest zapaść wewnętrzna. Mówiąc wprost, mamy do czynienia z procesem samozniszczenia.
To znaczy?
Przez lata żyliśmy w iluzji, że upadek komunizmu na przełomie lat 80. i 90. XX wieku oznaczał nasze zwycięstwo. Prawda jest jednak taka, że to system radziecki dokonał samozniszczenia, a Zachód już wtedy – mniej więcej od połowy lat 60. – znajdował się w fazie schyłkowej.
W Stanach Zjednoczonych i w Europie z tej iluzji zrodziła się jednak hubris oraz poczucie władzy absolutnej, które zaowocowały ekspansją ku wschodowi. Ekspansja ta nie miała nic wspólnego z rosnącą potęgą Zachodu – stała się możliwa jedynie dzięki geopolitycznej próżni, jaka wytworzyła się na Wschodzie po upadku ZSRR. Stało się to zupełnie jasne, kiedy Rosjanie ostatecznie zareagowali na Ukrainie.

Dlaczego akurat w latach 60. szuka Pan źródeł schyłku Zachodu?
Jako prawdopodobnie ostatni żyjący przedstawiciel szkoły Annales patrzę na procesy historyczne w perspektywie długiego trwania. Dlatego jeśli chcę opowiedzieć historię schyłkowego okresu Ameryki, za punkt wyjścia obieram rok 1965. Stany Zjednoczone były wówczas znacznie bardziej rozwinięte i bogatsze niż jakakolwiek inna część świata. Mniej więcej w tym czasie liczba studentów w USA zaczęła jednak spadać, podobnie jak średnie wyniki egzaminu SAT i odsetek przyszłych inżynierów wśród studentów. To był początek.
Na to nałożyło się masowe odchodzenie od religii. Muszę przyznać, że sam nie jestem religijny i nikogo nie zamierzam potępiać, albo oburzać się na obniżające się standardy moralne. Mówię jedynie o faktach. W ostatnich latach doszliśmy do punktu, który nazywam etapem zerowym religii (w tym przypadku protestanckiej), który jest współodpowiedzialny za gospodarczą i moralną zapaść Zachodu.
Czy jest „etap zerowy”?
Musimy prześledzić całą sekwencję na przestrzeni dziejów. Początkowo – ten etap nazywam etapem religii aktywnej – ludzie wierzą w Boga, chodzą na msze, a więc są wiernymi i praktykującymi wyznawcami swojej religii. Dotyczy to oczywiście religii monoteistycznych: chrześcijaństwa, judaizmu i islamu.
Na następnym etapie – etapie religii zombie – następuje powolny zanik wiary w Boga i teologicznego wymiaru religii. Ubywa praktykujących, ale wartości moralne i dyscyplina społeczna oparta na wartościach religijnych nadal mają się dobrze. Przed laty, w książce „Wynalezienie Europy”, postawiłem tezę, że w świecie katolickim proces ten rozpoczął się w północnej Francji w XVIII wieku. Na etapie zombie religię stopniowo zastępowały ideologie nacjonalizmu, socjalizmu czy też komunizmu, a wiele społeczeństw skorzystało na tym spadku znaczenia religii. Ludzie zyskiwali większą wolność, ale nadal potrafili działać wspólnie i przestrzegać norm moralnych zakorzenionych w wierzeniach religijnych. Innymi słowy, religia powoli zanikała, ale społeczeństwa nadal sprawnie funkcjonowały.
Stan religii zombie przyniósł różne skutki w różnych krajach Zachodu i miało to związek z ugruntowanymi różnicami w strukturze rodziny. We Francji, z jej silną kulturą indywidualizmu i egalitarną strukturą rodziny, stan zombie przyniósł Rewolucję, a następnie Republikę. W protestanckich Niemczech, z ich autorytarną, hierarchiczną strukturą rodziny, stan zombie zaowocował nazizmem, a następnie socjaldemokracją. W Rosji – komunizmem. Jestem pewien, że na etapie zerowym każde z tych państw również pójdzie swoją własną drogą.
Czym więc „stan zerowy” różni się od „etapu zombie”?
Jest to etap, na którym zanikają postawy moralne i społeczne wywodzące się z religii. Pozostaje wyłącznie indywidualizm. Zachód osiągnął ten etap stosunkowo niedawno, około roku 2010, może 2020.
Problem polega na tym, że kiedy społeczeństwa odrzucają wartości religijne, w zamian nie otrzymują wolności, tylko zostaje im próżnia, pustka. A to może prowadzić do bardzo niebezpiecznej sytuacji, w której ta pustka skutkuje nihilizmem: skłonnością do niszczenia rzeczy i ludzi, a ostatecznie – rzeczywistości.
Jeżeli mówimy o nihilizmie w kontekście amerykańskim, to czy działania Donalda Trumpa wpisują się, Pana zdaniem, w ten paradygmat? Mamy tu do czynienia choćby z pragnieniem dominacji i łatwością niszczenia ludzi, instytucji, a nawet całych krajów…
„Klęskę Zachodu” napisałem jeszcze w czasie, gdy prezydentem był Joe Biden. Moim zdaniem nihilizm był obecny w Ameryce jeszcze przed Trumpem. W końcu to administracja Bidena, Demokraci i neokonserwatyści są, moim zdaniem, odpowiedzialni za wojnę na Ukrainie, a wcześniej za „niekończące się wojny”.
Trump z kolei chciał odejść od „wiecznych wojen”. Na początku ruch MAGA miał rzekomo na celu ochronę amerykańskich pracowników, reindustrializację Ameryki i wycofanie się z „wiecznych wojen”. W tamtym czasie nigdy nie opisałbym Trumpa jako nihilisty. Wręcz przeciwnie.
Mimo wszystko Trump nie jest też w stanie przywrócić świetności amerykańskiemu imperium…
Przywrócenie blasku imperium wydaje się mało prawdopodobna. Do odbudowy swojej potęgi przemysłowej Amerykanie potrzebowaliby odpowiedniej polityki protekcjonistycznej, problem jednak w tym, że nie mają wystarczająco dużego zasobu inżynierów ani wystarczająco licznej siły roboczej, by skorzystać z polityki celnej Trumpa. Zmiana tego stanu rzeczy zajęłaby bardzo dużo czasu. Tyle że w czasach nihilizmu nie myśli się w perspektywie długiego trwania.
Ross Douthat z „The New York Times” napisał fascynującą książkę The Decadent Society, w której rozwija koncepcję „długofalowej dekadencji”: jeśli większość osób wokół ma skłonności dekadenckie, to cały system staje się właśnie taki, i ten stan rzeczy może utrzymywać się przez bardzo długi czas. W tej sytuacji próba prowadzenia rozsądnej polityki – przemysłowej, międzynarodowej czy jakiejkolwiek innej – staje się niemożliwa.
Co do Trumpa, to dziś jest on prezydentem kojarzonym jedynie z klęskami. A to jeszcze bardziej komplikuje sytuację Stanów Zjednoczonych, bo Trump miał zaradzić problemom Ameryki: wszak został wybrany dlatego, że Ameryka przegrywała na Ukrainie i dlatego, że demokratyczne elity utraciły społeczne zaufanie.
Trump ma więc dylemat: jak wycofać się z przegranej wojny, ale zrobić to tak, żeby nikt za bardzo tego nie zauważył i żeby w możliwie niewielkim stopniu ucierpiał imperialny system, dzięki któremu do Ameryki nadal płyną potężne pieniądze.
Porażka na Ukrainie jest bowiem pierwszą strategiczną porażką w historii Ameryki. Dotychczas Amerykanie pięli się tylko w górę. Owszem, przegrywali w Wietnamie, Afganistanie i Iraku i trudno im było się z tym pogodzić, ale żadna z tych wojen nie zachwiała ich globalną pozycją w takim stopniu, w jakim uczyniła to wojna na Ukrainie. Dlatego Trump mówi o wycofaniu się z Ukrainy i próbuje ograniczyć rolę Ameryki jedynie do mediacji między Ukrainą i Rosją.
Jak wobec tego mogą potoczyć się dalsze losy wojny?
Wojnę na Ukrainie porównuje się czasem do I wojny światowej. Tyle że I wojna toczyła się między mocarstwami wschodzącymi, rosnącymi w siłę. Praktycznie wszystkie narody europejskie szły na wojnę pełne energii i entuzjazmu, miały wysoki przyrost naturalny, nieustannie rosła ich potęga przemysłowa.
Dzisiaj sytuacja wygląda zupełnie inaczej: wojna na Ukrainie to wojna między słabnącymi mocarstwami. Zachodni przywódcy wypierają ten fakt. Twierdzą, że Rosja zamierza nas zaatakować, gdy tylko skończy z Ukrainą, ale prawda jest taka, że przygotowują się na konflikt, który nigdy nie nadejdzie. Żeby było jasne: nie sądzę, że Rosja zatrzyma się po zajęciu całego Donbasu. Wielokrotnie powtarzałem, że będzie chciała również zająć Odessę dotrzeć do Dniepru i właśnie na tym się zatrzymać.
Dlatego obawy francuskiej klasy politycznej przed rosyjskim zagrożeniem są całkowicie absurdalne. Gdyby Rosja rzeczywiście była prawdziwym zagrożeniem, Polacy i Niemcy ucierpieliby przed nami. Francja ma dziesiątki lat, zanim mogłaby się zacząć martwić! To prawda, że w ostatnich latach Ukraińcy wykazali się dużą odwagą na polu bitwy, ale należy jasno powiedzieć, że dla nas w Europie to jest wojna zastępcza.
We Francji mamy dziś znacznie większy problem, a mianowicie to, że Niemcy chcą stać się pierwszą potęgą militarną w Europie. Francuskie elity sądzą wręcz, że jest to konieczne. Ale każdy, kto zna historię Francji i Europy, musi uznać to za całkowite szaleństwo.
Nie ma dziś możliwości rozwiązania naszych najbardziej palących problemów, ponieważ powszechnie uważa się, że wojna jest nieunikniona i należy się do niej przygotowywać. A to jest rozwiązanie z gruntu nihilistyczne.
przetłumaczył Łukasz Gadzała
Emmanuel Todd – francuski socjolog i hostoryk, autor głośnych książek „Ostatecznego upadku” (1976), eseju, w którym przewidywał upadek ZSRR oraz „Schyłku imperium” (2002), czyli studium o rozkładzie systemu amerykańskiego. Ostatnio opublikował „Klęskę Zachodu” (2024).

