Dla niemieckiej kultury pamięci Norymberga pozostaje dzisiaj miejscem osobliwie odległym: punktem odniesienia dla nowoczesnego międzynarodowego prawa karnego, ale nigdy w pełni narodowym miejscem pamięci — takim jak Auschwitz, 8 maja czy debaty o Wehrmachcie i Zagładzie. Z polskiej perspektywy Norymberga wydaje się nie mniej ambiwalentna: pośród oskarżycieli zasiadali tam przecież przedstawiciele państwa sowieckiego — odpowiedzialnego za Katyń, deportacje i podporządkowanie Europy Środkowo-Wschodniej. W rozmowie z Arkadiuszem Szczepańskim historyczka Claudia Weber tłumaczy te paradoksy i wyjaśnia, co Norymberga ma wspólnego z dzisiejszą Rosją.
Arkadiusz Szczepański: W 2025 roku minęło osiemdziesiąt lat od rozpoczęcia procesów norymberskich. W Polsce dostrzegłem niemałe zainteresowanie tym tematem: w księgarniach promowano nowe publikacje, premierę w polskich kinach miał amerykański film fabularny o Norymberdze, podczas gdy w Niemczech nowych publikacji w księgarniach nie dostrzegłem. Czy świadczy to o obojętności? Dlaczego Norymberga nie odgrywa znaczącej roli w niemieckiej kulturze pamięci?
Claudia Weber: Nie mówiłabym pochopnie o obojętności. Były przecież audycje, programy radiowe, dokumenty, wydarzenia. Ale wiele z tego pozostało formą obowiązkowego upamiętnienia. Większy problem polega na tym, że my — historyczki i historycy, ale także instytucje kultury pamięci — coraz słabiej potrafimy opowiadać takie historie w sposób, który naprawdę docierałby do szerszej publiczności w Niemczech.
Wielu ludzi uważa, że już zna tę historię. Wydaje im się, że z góry wiedzą, co zostanie opowiedziane. W ten sposób kultura pamięci staje się przewidywalna, niemal domknięta — ale to złudzenie. Od historii należy wymagać czegoś więcej, historia powinna wytrącać z oczywistości, otwierać nowe perspektywy, także zaskakiwać. Norymberga jest do tego właściwie idealnym tematem — ale w odbiorze publicznym jego potencjał wyblakł.
– A przecież Norymberga byłaby oczywistym miejscem pamięci: momentem cezury po 1945 roku, a zarazem próbą pociągnięcia przywódców III Rzeszy do odpowiedzialności zgodnie z regułami państwa prawa. Główny oskarżyciel Robert H. Jackson chciał uświadomić Niemcom, że ich przywódcy zostali oskarżeni nie dlatego, że przegrali wojnę, lecz dlatego, że ją rozpoczęli. Dlaczego ta refleksja prawna nigdy nie stała się centralnym elementem niemieckiej opowieści o sobie samych?
– Ponieważ Norymberga od początku była pomyślana międzynarodowo. Nie chodziło najpierw o niemiecką autorefleksję, lecz o próbę ustanowienia międzynarodowego sądownictwa karnego. Jackson powiedział w oświadczeniu otwierającym mniej więcej tyle: zasady, które tutaj ustanawiamy, obowiązują nie tylko oskarżonych, lecz także nas, którzy tutaj zasiadamy jako sąd. Była to uniwersalna idea prawa, przesłanie skierowane do całego świata.
Chyba dlatego Norymberga pozostaje dla Niemców procesem zewnętrznym. To była sprawa aliantów, to oni oskarżali, oni wydawali wyroki, oni wykonywali kary. Nawet Rudolf Hess do swojej śmierci w 1987 roku przebywał w alianckim więzieniu w Spandau. Dla społeczeństwa niemieckiego było to zarazem bardzo wygodne: można było powiedzieć, że Norymberga załatwiła sprawę. Tam osądzono winnych, teraz można zacząć od nowa.
Norymberga była więc nie tylko cezurą prawną – dla Niemców była także doświadczeniem, dzięki któremu można było odsunąć przeszłość na bok. Przeszłość oddelegowano aliantom. Norymberga stała się pretekstem, by przez długi czas dystansować się od historii sprawców.
– Z polskiej perspektywy natychmiast pojawia się pytanie o wiarygodność tego trybunału. Po stronie oskarżycieli zasiadali przedstawiciele Związku Sowieckiego, państwa, które w latach 1939–1941 współpracowało z Hitlerem i współodpowiadało za wybuch drugiej wojny światowej. Czy Norymberga była od początku moralnie skażona?
– Ta ambiwalencja była znana wszystkim uczestnikom. Związek Sowiecki był problematycznym sojusznikiem. Zawarł z narodowosocjalistycznymi Niemcami pakt Hitler-Stalin, zajął wschodnią Polskę, a pod koniec wojny skorzystał z daleko idących koncesji Zachodu — w sprawie granic Polski, sowieckiej dominacji nad Europą Środkowo-Wschodnią i politycznego porządku powojennego.
Katyń jest tu przykładem centralnym. Właśnie na sposobie obchodzenia się z tą zbrodnią wojenną można pokazać, jak skomplikowana była Norymberga. W procesie chodziło o niemiecką wojnę napastniczą z 1 września 1939 roku. Każdy w Polsce musiał jednak pytać: a co z 17 września, z sowiecką agresją na wschodnią Polskę? Alianci chcieli trzymać te pytania z dala od procesu, ponieważ zagrażały i tak kruchej koalicji ze Stalinem.
– Jak Związek Sowiecki podchodził do tych niewygodnych pytań?
– Stalin widział w Norymberdze wielką szansę. Za wszelką cenę chciał swoją kłamliwą wersję Katynia zalegalizować na międzynarodowej scenie sądowej. Gdyby udało się wpisać Katyń do wyroku norymberskiego jako niemiecką zbrodnię wojenną, miałoby to ogromne skutki – w jednym z najważniejszych dokumentów XX wieku nadal moglibyśmy przeczytać, że sprawcami zbrodni katyńskiej są Niemcy!
Dlatego tak ważny był artykuł 21 Karty Międzynarodowego Trybunału Wojskowego. Pozwalał on Trybunałowi przyjmować do wiadomości oficjalne raporty rządowe bez dalszego przeprowadzania dowodów. Sowiecka strategia była jasna: zamierzała ona wprowadzić na agendę Trybunału raport Komisji Burdenki (powołanej przez Moskwę w 1943 roku sowieckiej komisji śledczej – przyp. red.), przypisujący masowe egzekucje w Katyniu Niemcom, i w ten sposób utrwalić własną wersję w Norymberdze. Nazywam ten artykuł Karty, celowo wyostrzając, artykułem katyńskim. Pozwalał on – powtórzę – wprowadzać państwowe raporty śledcze jako dowody bez ich szczegółowego badania. Sowiecka strategia była więc prosta: składając wspomniany raport przypisano by Katyń Niemcom i w ten sposób zamknięto by dalszą debatę. Właściwie wiele przemawiało za tym, że Stalinowi się to uda. Tym bardziej godne uwagi jest to, że alianci zachodni powiedzieli w tym punkcie stanowcze nie.
– Alianci zachodni byli świadomi sowieckich zamiarów…
– Tak, Jackson prowadził własne dochodzenia. Amerykanie korzystali z informacji Arthura Bliss Lane’a, ambasadora USA w Polsce w latach 1944–1947. Sięgano także do dokumentów polskiego rządu na uchodźstwie w Londynie.
Interesujące jest to, że Bliss Lane meldował, iż Polacy nie postrzegają Katynia jako zbrodni izolowanej, lecz w kontekście współpracy niemiecko-sowieckiej po pakcie Hitler-Stalin. Z perspektywy czasu wiemy, że rację miała strona polska.
– To, że Katyń nie trafił do wyroku norymberskiego jako zbrodnia niemiecka, było więc cichym sukcesem aliantów zachodnich?
– Tak, absolutnie. Katyń figurował wprawdzie w akcie oskarżenia, ale Stalin chciał więcej: chciał zakotwiczyć Katyń w sentencji wyroku jako niemiecką zbrodnię wojenną. Sprzeciwił się temu obrońca Göringa, Otto Stahmer. Zażądał przeprowadzenia rozprawy na temat Katynia. Chcąc temu zapobiec, strona sowiecka odwołała się do artykułu 21.
Amerykanie i Brytyjczycy obstawali jednak przy tym, że państwowe raporty mogą być kwestionowane. Z punktu widzenia państwa prawa jest to kwestia zasadnicza – twierdzili. Ostatecznie rozprawa na temat Katynia toczyła się przez dwa dni. Rezultat był następujący: nie ustalono, kto był odpowiedzialny — ale nie dopuszczono też do tego, by sowiecka wersja kłamstwa została utrwalona w wyroku norymberskim. Dla Stalina była to porażka.
– Dla polskiego rządu na uchodźstwie również była to porażka: Katynia nie wyjaśniono, Polska po wojnie dostała się pod sowiecką dominację, a alianci zachodni nie chcieli zaostrzać sprawy.
– Oczywiście. Polski rząd na uchodźstwie próbował przyczynić się do wyjaśnienia sprawy tak bardzo, jak tylko mógł. Jego dokumenty były wykorzystywane, jego przedstawiciele byli obecni w Norymberdze. Jednocześnie w Londynie istniała świadomość, że Norymberga właściwie nie jest odpowiednim miejscem dla Katynia. Bo zbrodniarze sowieccy nie siedzieli tam na ławie oskarżonych. Katyń wymagałby osobnego śledztwa.
Do takiego śledztwa nie doszło. To była Realpolitik — a gdy przyjrzeć się dokładniej, cyniczna Realpolitik. Nad ustępstwami poczynionymi na rzecz Stalina kosztem Polski trudno przejść do porządku dziennego.
– Po Norymberdze przyszła denazyfikacja — ale także szybka reintegracja Niemiec Zachodnich. Kary redukowano, potem była amnestia, sprawcy wychodzili na wolność. Republika Federalna stała się podczas zimnej wojny najważniejszym państwem frontowym przeciwko Moskwie.
– Denazyfikacja nie usunęła z dnia na dzień narodowosocjalistycznej schedy. Walka z „żydowskim bolszewizmem”, strach przed Moskwą, wyobrażenie, że Niemcy bronią Europy przed Wschodem — to wszystko nie zniknęło po prostu.
W 1943 roku Goebbels propagandowo maksymalnie wykorzystywał sprawę katyńską: „patrzcie, co się stanie, jeśli przyjdzie bolszewizm”. Zaczynała się wówczas nowa faza wojny, toteż Katyń był ogromnie pomocnym argumentem na rzecz „europeizacji” konfliktu ze Związkiem Sowieckiem. Celem była mobilizacja innych narodów do walki. Potem przyszła zimna wojna i nagle znów powstała linia frontu przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Zresztą pojęcie żelaznej kurtyny pojawiało się już w propagandzie Goebbelsa i nie jest oryginalnym wynalazkiem Churchilla.
Dlatego więc Katyń przez tak długi czas pozostawał w Niemczech tematem trudnym. Z jednej strony zdawano sobie sprawę, że odpowiedzialni za tę zbrodnię byli Sowieci; z drugiej – nie chciano po latach przyznać racji Goebbelsowi. Poza tym środowiska prawicowe i rewizjonistyczne wykorzystywały Katyń do własnych celów: jeśli Katyń błędnie przypisano Niemcom, to co z innymi zbrodniami? Ta instrumentalizacja dodatkowo obciążyła sprawę Katynia.
– Inaczej potoczyły się sprawy we wschodnich Niemczech. Tam uznano NRD za państwo antyfaszystowskie, RFN za ostoję dawnych nazistów. Czy społeczeństwo wschodnioniemieckie rzeczywiście wierzyło w ten mit?
– Ten mit miał prawdziwy rdzeń. Wielu wysoko postawionych sprawców rzeczywiście uciekło do zachodnich stref okupacyjnych. Nikt, kto był obciążony, nie chciał dobrowolnie zostać w sowieckiej strefie okupacyjnej.
Ale oczywiście nie wszyscy, którzy zostali w NRD, byli antyfaszystami. Pod dyktando Sowietów i ich niemieckich popleczników nową rzeczywistość tworzyli również lokalni działacze NSDAP i szeregowi członkowie tej partii. Stasi dzięki sowieckim dokumentom często bardzo dokładnie wiedziała, kto był obciążony. Niektórzy łatwo podali łupem policji politycznej, podatni na szantaż zasilali szeregi tajnych współpracowników.
Czy społeczeństwo wierzyło w ten mit, mogę odpowiedzieć raczej jako świadek epoki. Moje wrażenie jest takie: wielu wiedziało, że oficjalna opowieść o antyfaszystowskim bastionie nie do końca się zgadza. W szkole wiele mówiono o komunistycznym ruchu oporu. Pamięć prywatna była bardziej skomplikowana. Mit antyfaszystowski pomagał milczeć o wojnie — zarówno o historiach sprawców, jak i ofiar. Pod tym względem przypominał Norymbergę: można było schować się za gotową opowieścią.
– W 1985 roku Richard von Weizsäcker ukształtował zachodnioniemiecką interpretację 8 maja jako dnia wyzwolenia. Z polskiej perspektywy ta formuła jest więcej niż trudna: wraz z kresem niemieckiej okupacji nie przyszła wolność, lecz sowiecka dominacja. Jak to przemówienie odebrano w Niemczech Wschodnich?
– W NRD zawsze mówiono przecież o dniu wyzwolenia. W tym sensie przemówienie Weizsäckera mogło jawić się jako potwierdzenie enerdowskiej opowieści o końcu wojny.
W rodzinach wyglądało to inaczej. Jako świadek epoki mogę powiedzieć: wobec czegoś takiego jak „dzień wyzwolenia” istniał ogromny dystans. Nie zawsze wypowiadany, ale wyczuwalny. Tak, nastąpiło wyzwolenie od narodowego socjalizmu, ale zarazem zaczęła się nowa dyktatura. Przed 1989 rokiem prawie nie mówiono o tym otwarcie. Potem w wielu rodzinach nagle stało się to wielkim tematem.
– Mimo to we wschodnich Niemczech do dziś rozpowszechniony jest bardziej pozytywny obraz Rosji niż w Polsce — choć oba społeczeństwa doświadczyły sowieckiej dominacji, represji i braku wolności. Jak to wyjaśnić?
– Wielu nie docenia, czym historycznie było sowieckie (stalinowskie) przejęcie władzy. Ustanowienie totalitarnej władzy wiąże się bowiem ze skrajną przemocą. Ci, którzy dziś naiwnie odnoszą się ugodowo do tamtej rzeczywistości, w podobnej sytuacji często byliby jej pierwszymi ofiarami.
Ale doświadczenie tej przemocy nie jest już prawie obecne we wschodnioniemieckiej pamięci pokoleniowej. Najbardziej brutalna faza przypadła na wczesny okres powojenny, do 1953 roku. Ludzie, którzy jej doświadczyli już nie żyją. Późniejsze wspomnienia są inne: podróże do Moskwy, kontakty codzienne, sowieckie produkty, czas stagnacji.
Znacznie ważniejszy jest okres transformacji po 1990 roku. Wtedy powstało poczucie upokorzenia przez Zachód. To poczucie można połączyć z rosyjską narracją o upokorzeniu po 1991 roku. To wtedy pojawiło się poczucie upokorzenia, zaczął narastać gniew i sprzeciw wobec Zachodu. Kiedy te emocje łączą się ze sobą, tworzy się prawdziwa mieszanka wybuchowa. Gniew szuka winnego, a upokorzenie szuka argumentów na rzecz własnej niewinności. Na tej fali resentymentu rosną dziś w siłę pozornie radykalnie przeciwstawne ugrupowania polityczne takie, jak AfD i skrajna lewica. Jest to politycznie fatalne i źle rokuje na przyszłość.
– Od rosyjskiej napaści na Ukrainę formuła „Norymbergi dla Putina” powraca raz po raz – jako postulat polityczny, jako mem, jako graffiti. Czy Norymberga może dziś jeszcze być uniwersalną obietnicą?
– Norymberga pozostaje silnym symbolem. Ale nie należy przeceniać możliwości politycznych. Wszystko zależeć będzie od tego czy i jak Rosja przegra wojnę. I co przyniesie ewentualny upadek Putina. A tego nie wiemy. Poza tym Zachód ma skłonność do patrzenia na Rosję przez własne okulary. Być może nie doceniamy wytrzymałości rosyjskiego społeczeństwa. Decydujące będzie to, czy reżim nadal będzie wstanie skutecznie przedstawiać wojnę z Ukrainą jako wojnę ojczyźnianą. Jeśli ludzie wierzą, że walczą o własne przetrwanie przeciwko tak zwanemu kolektywnemu Zachodowi, zmienia się ich postrzeganie rzeczywistości. Niedostatek nie prowadzi wtedy automatycznie do oporu. Dlatego sytuacja pozostaje otwarta i niebezpieczna.
Claudia Weber – profesor europejskiej historii najnowszej na Uniwersytecie Europejskim Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Jej badania koncentrują się m.in. na historii przemocy i dyktatur XX wieku. Opublikowała m.in. „Krieg der Täter. Die Massenerschießungen von Katyń” (2015) oraz „Der Pakt. Stalin, Hitler und die Geschichte einer mörderischen Allianz 1939–1941” (2019).
Arkadiusz Szczepański – slawista, kulturoznawca i tłumacz.

PAMIĘĆ EUROPY. NORYMBERGA ’46 z Przeglądu Politycznego nr 198. Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej

