Klęska Zachodu | PP 198/2026

Łukasz Gadzała: W książce „Klęska Zachodu”, wydanej w Polsce w ubiegłym roku, stawia Pan tezę, że Zachód nie tyle znalazł się w kryzysie, co w istocie poniósł klęskę. Jak to rozumieć?

Emmanuel Todd: Chodzi zasadniczo o dwie kwestie. Po pierwsze, Zachód poniósł klęskę, ponieważ Rosja wkrótce wygra wojnę na Ukrainie, a my nie możemy nic na to poradzić. Klęska ta ma dwa oblicza: przemysłowe, ponieważ w trakcie wojny stało się jasne, że Rosjanie są w stanie produkować więcej uzbrojenia niż Amerykanie, i gospodarcze, ponieważ zachodnie sankcje nie doprowadziły do załamania w Rosji, a rosyjska gospodarka okazała się na nie zaskakująco odporna. Na Zachodzie dominowało przekonanie, że mamy ogromną przewagę i że jesteśmy w stanie zdusić Rosję. Zamiast tego udało nam się zdusić Europę.

Cała rzecz rozbija się bowiem nie o to, czy wygrywa Rosja, czy wygrywają Chiny albo ktokolwiek inny, tylko o to, że przegrywa Zachód. Jeśli nawet weźmiemy wojnę na Ukrainie w nawias, to zasadniczym problemem Zachodu – a przede wszystkim Stanów Zjednoczonych – jest zapaść wewnętrzna. Mówiąc wprost, mamy do czynienia z procesem samozniszczenia.

To znaczy?

Przez lata żyliśmy w iluzji, że upadek komunizmu na przełomie lat 80. i 90. XX wieku oznaczał nasze zwycięstwo. Prawda jest jednak taka, że to system radziecki dokonał samozniszczenia, a Zachód już wtedy – mniej więcej od połowy lat 60. – znajdował się w fazie schyłkowej.
W Stanach Zjednoczonych i w Europie z tej iluzji zrodziła się jednak hubris oraz poczucie władzy absolutnej, które zaowocowały ekspansją ku wschodowi. Ekspansja ta nie miała nic wspólnego z rosnącą potęgą Zachodu – stała się możliwa jedynie dzięki geopolitycznej próżni, jaka wytworzyła się na Wschodzie po upadku ZSRR. Stało się to zupełnie jasne, kiedy Rosjanie ostatecznie zareagowali na Ukrainie.

Emmanuel Todd, „Klęska Zachodu”, tłum. Marta Turnau, Universitas, 2024.

Dlaczego akurat w latach 60. szuka Pan źródeł schyłku Zachodu?

Jako prawdopodobnie ostatni żyjący przedstawiciel szkoły Annales patrzę na procesy historyczne w perspektywie długiego trwania. Dlatego jeśli chcę opowiedzieć historię schyłkowego okresu Ameryki, za punkt wyjścia obieram rok 1965. Stany Zjednoczone były wówczas znacznie bardziej rozwinięte i bogatsze niż jakakolwiek inna część świata. Mniej więcej w tym czasie liczba studentów w USA zaczęła jednak spadać, podobnie jak średnie wyniki egzaminu SAT i odsetek przyszłych inżynierów wśród studentów. To był początek.

Na to nałożyło się masowe odchodzenie od religii. Muszę przyznać, że sam nie jestem religijny i nikogo nie zamierzam potępiać, albo oburzać się na obniżające się standardy moralne. Mówię jedynie o faktach. W ostatnich latach doszliśmy do punktu, który nazywam etapem zerowym religii (w tym przypadku protestanckiej), który jest współodpowiedzialny za gospodarczą i moralną zapaść Zachodu.

Czy jest „etap zerowy”?

Musimy prześledzić całą sekwencję na przestrzeni dziejów. Początkowo – ten etap nazywam etapem religii aktywnej – ludzie wierzą w Boga, chodzą na msze, a więc są wiernymi i praktykującymi wyznawcami swojej religii. Dotyczy to oczywiście religii monoteistycznych: chrześcijaństwa, judaizmu i islamu.

Na następnym etapie – etapie religii zombie – następuje powolny zanik wiary w Boga i teologicznego wymiaru religii. Ubywa praktykujących, ale wartości moralne i dyscyplina społeczna oparta na wartościach religijnych nadal mają się dobrze. Przed laty, w książce „Wynalezienie Europy”, postawiłem tezę, że w świecie katolickim proces ten rozpoczął się w północnej Francji w XVIII wieku. Na etapie zombie religię stopniowo zastępowały ideologie nacjonalizmu, socjalizmu czy też komunizmu, a wiele społeczeństw skorzystało na tym spadku znaczenia religii. Ludzie zyskiwali większą wolność, ale nadal potrafili działać wspólnie i przestrzegać norm moralnych zakorzenionych w wierzeniach religijnych. Innymi słowy, religia powoli zanikała, ale społeczeństwa nadal sprawnie funkcjonowały.

Stan religii zombie przyniósł różne skutki w różnych krajach Zachodu i miało to związek z ugruntowanymi różnicami w strukturze rodziny. We Francji, z jej silną kulturą indywidualizmu i egalitarną strukturą rodziny, stan zombie przyniósł Rewolucję, a następnie Republikę. W protestanckich Niemczech, z ich autorytarną, hierarchiczną strukturą rodziny, stan zombie zaowocował nazizmem, a następnie socjaldemokracją. W Rosji – komunizmem. Jestem pewien, że na etapie zerowym każde z tych państw również pójdzie swoją własną drogą.

Czym więc „stan zerowy” różni się od „etapu zombie”?

Jest to etap, na którym zanikają postawy moralne i społeczne wywodzące się z religii. Pozostaje wyłącznie indywidualizm. Zachód osiągnął ten etap stosunkowo niedawno, około roku 2010, może 2020.

Problem polega na tym, że kiedy społeczeństwa odrzucają wartości religijne, w zamian nie otrzymują wolności, tylko zostaje im próżnia, pustka. A to może prowadzić do bardzo niebezpiecznej sytuacji, w której ta pustka skutkuje nihilizmem: skłonnością do niszczenia rzeczy i ludzi, a ostatecznie – rzeczywistości.

Jeżeli mówimy o nihilizmie w kontekście amerykańskim, to czy działania Donalda Trumpa wpisują się, Pana zdaniem, w ten paradygmat? Mamy tu do czynienia choćby z pragnieniem dominacji i łatwością niszczenia ludzi, instytucji, a nawet całych krajów…

„Klęskę Zachodu” napisałem jeszcze w czasie, gdy prezydentem był Joe Biden. Moim zdaniem nihilizm był obecny w Ameryce jeszcze przed Trumpem. W końcu to administracja Bidena, Demokraci i neokonserwatyści są, moim zdaniem, odpowiedzialni za wojnę na Ukrainie, a wcześniej za „niekończące się wojny”.

Trump z kolei chciał odejść od „wiecznych wojen”. Na początku ruch MAGA miał rzekomo na celu ochronę amerykańskich pracowników, reindustrializację Ameryki i wycofanie się z „wiecznych wojen”. W tamtym czasie nigdy nie opisałbym Trumpa jako nihilisty. Wręcz przeciwnie.

Mimo wszystko Trump nie jest też w stanie przywrócić świetności amerykańskiemu imperium…

Przywrócenie blasku imperium wydaje się mało prawdopodobna. Do odbudowy swojej potęgi przemysłowej Amerykanie potrzebowaliby odpowiedniej polityki protekcjonistycznej, problem jednak w tym, że nie mają wystarczająco dużego zasobu inżynierów ani wystarczająco licznej siły roboczej, by skorzystać z polityki celnej Trumpa. Zmiana tego stanu rzeczy zajęłaby bardzo dużo czasu. Tyle że w czasach nihilizmu nie myśli się w perspektywie długiego trwania.

Ross Douthat z „The New York Times” napisał fascynującą książkę The Decadent Society, w której rozwija koncepcję „długofalowej dekadencji”: jeśli większość osób wokół ma skłonności dekadenckie, to cały system staje się właśnie taki, i ten stan rzeczy może utrzymywać się przez bardzo długi czas. W tej sytuacji próba prowadzenia rozsądnej polityki – przemysłowej, międzynarodowej czy jakiejkolwiek innej – staje się niemożliwa.

Co do Trumpa, to dziś jest on prezydentem kojarzonym jedynie z klęskami. A to jeszcze bardziej komplikuje sytuację Stanów Zjednoczonych, bo Trump miał zaradzić problemom Ameryki: wszak został wybrany dlatego, że Ameryka przegrywała na Ukrainie i dlatego, że demokratyczne elity utraciły społeczne zaufanie.

Trump ma więc dylemat: jak wycofać się z przegranej wojny, ale zrobić to tak, żeby nikt za bardzo tego nie zauważył i żeby w możliwie niewielkim stopniu ucierpiał imperialny system, dzięki któremu do Ameryki nadal płyną potężne pieniądze.
Porażka na Ukrainie jest bowiem pierwszą strategiczną porażką w historii Ameryki. Dotychczas Amerykanie pięli się tylko w górę. Owszem, przegrywali w Wietnamie, Afganistanie i Iraku i trudno im było się z tym pogodzić, ale żadna z tych wojen nie zachwiała ich globalną pozycją w takim stopniu, w jakim uczyniła to wojna na Ukrainie. Dlatego Trump mówi o wycofaniu się z Ukrainy i próbuje ograniczyć rolę Ameryki jedynie do mediacji między Ukrainą i Rosją.

Jak wobec tego mogą potoczyć się dalsze losy wojny?

Wojnę na Ukrainie porównuje się czasem do I wojny światowej. Tyle że I wojna toczyła się między mocarstwami wschodzącymi, rosnącymi w siłę. Praktycznie wszystkie narody europejskie szły na wojnę pełne energii i entuzjazmu, miały wysoki przyrost naturalny, nieustannie rosła ich potęga przemysłowa.

Dzisiaj sytuacja wygląda zupełnie inaczej: wojna na Ukrainie to wojna między słabnącymi mocarstwami. Zachodni przywódcy wypierają ten fakt. Twierdzą, że Rosja zamierza nas zaatakować, gdy tylko skończy z Ukrainą, ale prawda jest taka, że przygotowują się na konflikt, który nigdy nie nadejdzie. Żeby było jasne: nie sądzę, że Rosja zatrzyma się po zajęciu całego Donbasu. Wielokrotnie powtarzałem, że będzie chciała również zająć Odessę dotrzeć do Dniepru i właśnie na tym się zatrzymać.

Dlatego obawy francuskiej klasy politycznej przed rosyjskim zagrożeniem są całkowicie absurdalne. Gdyby Rosja rzeczywiście była prawdziwym zagrożeniem, Polacy i Niemcy ucierpieliby przed nami. Francja ma dziesiątki lat, zanim mogłaby się zacząć martwić! To prawda, że w ostatnich latach Ukraińcy wykazali się dużą odwagą na polu bitwy, ale należy jasno powiedzieć, że dla nas w Europie to jest wojna zastępcza.

We Francji mamy dziś znacznie większy problem, a mianowicie to, że Niemcy chcą stać się pierwszą potęgą militarną w Europie. Francuskie elity sądzą wręcz, że jest to konieczne. Ale każdy, kto zna historię Francji i Europy, musi uznać to za całkowite szaleństwo.
Nie ma dziś możliwości rozwiązania naszych najbardziej palących problemów, ponieważ powszechnie uważa się, że wojna jest nieunikniona i należy się do niej przygotowywać. A to jest rozwiązanie z gruntu nihilistyczne.

przetłumaczył Łukasz Gadzała

Emmanuel Todd – francuski socjolog i hostoryk, autor głośnych książek „Ostatecznego upadku” (1976), eseju, w którym przewidywał upadek ZSRR oraz „Schyłku imperium” (2002), czyli studium o rozkładzie systemu amerykańskiego. Ostatnio opublikował „Klęskę Zachodu” (2024).

Artykuł ukazał się w:
Przegląd Polityczny 198/2026

Skip to content